Maturanti Shqiptar: January 2013

Tuesday, January 29, 2013

ESE: Jeta

ESE: Jeta!
Lindi një fëmijë! Lindi një jetë! Lindi një gëzim! Lindi një mundësi për gjeneracion, zhvillim a moszhvillim, që në embrion ka vdekjen…
-Jeta, një klithmë qarjeje, që përfundon përsëri me klithma qarje, e pavarësisht nga nocioni i papërcaktuar kohë...
-Jeta është aq individuale dhe “bronviane” në lëvizjen e saj kohore, sa që s‘mund të gjesh në globin tokësor dy jetë njësoj në zhvillim, sepse nuk ka dy njerëz njësoj, nga ana morfologjike, intelektuale dhe aktivitet njerëzor, edhe sikur të ishin vëllezërit “siamezë”…
-Jeta është luftë për të mbijetuar, është gëzim e hidhërim i mbrujtur bashkë, është rritje dhe plakje, konsumim mendor dhe fizik dhe më tepër shpirtëror, është e bukur, se jeton me shpresë, se shpresa e mban njeriun, se po vdiq shpresa, njeriu është kufomë. Jeta është iluzion dhe realitet, është e bukur dhe e shëmtuar, është dashuri, ideal dhe zhgënjim…
-Kush ta jep e ta merr jetën?!… Ja një pyetje pa përgjigje!…
“Në do të mos torturosh vetveten, mos kujto çast lumturie, kur je në kulmin e hidhërimit të vështirë.”
-Njeriun nuk e plak mosha, atë e plakin hallet, zhgënjimi, humbja në humnerën e shpresës, shpifja…
-Vjen një kohë dhe pyet veten: Ç‘kam bërë? Si e kam jetuar jetën?
-Sa lëng të ëmbël i thitha asaj? Sa helm është grumbulluar në shpirt?
-Ditët kalojnë si ujërat e lumit, një ditë ai ujë do të mbërrijë në oqeanin e paanë, për t‘u rikthyer te brezat e tjerë, në cirkuitin jetësor dhe qiellor, në vazhdimësinë jetësore dhe iluzore të pafundësisë të kësaj bote jallane dhe asaj që akoma nuk e njohim, por që duhet të jetë më e mirë, se kjo e sotmja që po jetojmë…
-Nuk ka qenie njerëzore që të mos lërë diçka në jetë nga vetja e tij. Po kështu dhe bimët e kafshët…-
E me gjithë këto të mësipërmet, jeta duhet jetuar, ashtu si ta jep fati e rasti, siç e ke të shkruar e të pashkruar, i pasur e i varfër, me halle e pa halle, me gëzime e me hidhërime, me dasma e vdekje, me miq e me shokë, me besim dhe me zhgënjime, me bukurinë dhe shëmtinë e saj…
-U shua një qiri dhe klithma çau qiellin si sirenë që lajmëron se dikush po vjen drejt hapësirës së saj të paanë… Po a vdes njeriu? A vdes shpirti i tij? Kush do të përgjigjet?…
-Lindi një fëmijë dhe klithma e tij çau qiellin dhe lajmëroi se jam këtu!… Lindi një jetë, një histori!…
-Një klithmë kur lind, një klithmë kur vdes, klithmë që mban tokën e qiellin në përjetësi enigmatike!?
Lexo me shume...

Burimet e shkruara greke dhe romake per Ilirine

Burimet e shkruara greke dhe romake per Ilirine



Lajmet e para mbi fiset Ilire dhe vendin e tyre i gjejmë që në monumentet më të hershme të letërsisë helene, që në poemat e Homerit e të Hesiodit. 
Në poemat e Homerit gjejmë edhe disa që kanë për subjekt historinë e Ilirisë, p.sh. poema mbi pjesëmarrjen e paioneve  luften e Trojes , për lokalizimin e vendbanimeve të tyre, për pjellorin e tokës së thespoteve (Epirit), etj. Duke folur për pjesëmarrjen e ilirëve paionë në luftën e Trojës kundër ahejve, Homeri i barazon prijësit e tyre ushtarakë, që vinin nga “Paionia pjellore” me prijësit e ahejve dhe të trojanëve. Në një vend të poemës “Odisea” flitet për Feidonin, prijësin me origjinë 

Studim statistikor mbi moshen e duhanpiresve - Pune me projekt




Pune me projekt
Lenda : Matematike
Tema : Studim Statistikor
Pergatiti : --
Viti : 20--

Studim i moshes se duhanpiresve ne pallatin 400 te lagjes “Dyli Haxhire Myzyri”

Popullimi : Bashkesia e numrit te personave duhanpires qe jane ne pallatin 400
Individet: Personat qe konsumojne te pakten nje cigare ne dite
Tipari  : Mosha e duhanpiresve( tipar i vazhdueshem)
Klasa
Frekuenca f(x)
Denduria
%
Mesi i klases
X1
15-25
4
40%
20
X2
25-35
0
0%
30
X3
35-45
1
10%
40
X4
45-55
3
30%
50
X5
55-65
2
20%
60
Shuma:10
100%
Mesorja : Vlera e mesme : 40 vjeç
Mestarja :
Klasa modale : (15-25)
Kuartilja : ½ e modes : ½ (15-25)= ½ 10=5
Amplituda : Vlera me larte – Vleren me te ulet= 60-20=40
x
Mesi i klases
F(x)
x-m
(x-m)2
(x-m)2 . f(x)
15-25
20
4
-19
361
1444
25-35
30
0
-9
81
0
35-45
40
1
1
1
1
45-55
50
3
11
121
363
55-65
60
2
21
441
882
Dispresioni : 







Sigma :
Paraqitja grafike :

 


Perfundime : Nga ky studim statistikor marrim keto perfundime :
Ne pallatin e studiuar kemi 20 banore te cilet jane duhanpires te rregullt. Keto te dhena u moren pasi u pyeten familjet e cdo kati te pallatit.
Duhanpiresit me te shumte i perkisnin grupmoshes 15-25. Perkatesisht rreth 40%.
Duhanpiresit me te pakte i perkisnin grupmoshes 25-30.
Perkatesisht 0 %.
Perfundimet e ketij studimi nuk jane plotesisht te sakta pasi vlerat e tij jane marre te perafruara. Megjithate ai eshte ne gjendje te na tregoje me shume mbi kete pallat.

Lexo  me shume...

Koment dhe Analize "Palimpsest"- Martin Camaj

Koment dhe Analize "Palimpsest"- Martin Camaj




Poezia e M. Camaj mbetet nje dukuri me permasa europiane dhe kombetare njeherezi. Autori i “Nji fyell nder male”, “Kanga e verrinit”, “Djella”(novele), “Legjenda”, “Lirika mes dy motive”, “Poezi”, “Drandja”, “Rrathe”, “Shkundullima”, “Karpa”, “Poezi”, eshte shembulli mbase me elokuent i modernitetit shqiptar.
Krijimtaria e tij u zhvillua sipas gjedhesh te lira dhe modern. M.Camaj eshte shkrimtari me pragmatik ne letersine shqipe, prane L.Poradecit. Lirika europiane e shek.20 nuk na ofron nje porte ku mund te hyjme lehtesisht, pasi ajo perben nje sturkture komplekse, me plot te panjohura. Mbit e gjitha flitet per sundim te enigmes dhe erresires.
Vecori te poezise se Camajt
Poezia e Camajt ka preokupim shprehjen e vetvetes, kapjen e nje ndijimi, kujtimi.
A-     Poezia e Camajt dallohet per shkrirje traditash poetike, qofshin te kaluara apo te reja, modern.
Nga tradita shqiptare e te kaluares dallojme:
1-      Reflekse te De Rades- ne drejtim te sintetizmit dhe vizionit universal mbi jeten;
2-      Reflekse nga Mjeda – ne drejtim te teknikes se vargezimit virtuoz e klasik;
3-      Mbeshtetje ne folklore, sidomos ne ate te trevave veriore;
4-      Mbeshtetje dhe shfrytezim i i mitologjise shqiptare;
Nga tradita modern dallojme:
1-      Camaj eshte ndikuar fort nga hermetizmi (Ungareti) dhe me pas gjejme shfaqje te theksuara te simbolizmit e te strukturalizmit (ne gjuhe).
B-      Poezia e Camajt nuk dallohet per mesazhe te drejtperdrejta, port e nenkuptuara, parabolike, qe arrihen perms asociacionesh te njepasnjeshme.
C-      Poezia e Camajt perjetohet e interpretohet sin je tekst i hapur qe lejon nje numer te pafund leximesh.
D-     Vitet e fundit poezia e Camajt u be shume abstaguese, ku kuptimesite qarkullojne te mbishtresuara, so nje lloj palimpsesti poetic; duke punuar fort me gjuhen, ai arriti te mbishtresoje shumekuptimesi tekstore.
E-      Camajn e terheq thelbi i dukurive, pra shfaqja e gjithkoheshme e tyre; ajo universalja. Kjo ka cuar ne mbivendosje te detajeve, figurave, e imazheve te epokave te ndryshme. Nuk i interesojne angazhimet e drejtperdrejta historike apo shoqerore.
F-      Tek Camaj shfaqet dukuria e arkaizmit estetik, dmth vjeterimi i kohes, shtimi i distances se poetit me ngjarjen e rrefyer.
G-     Prirja hermetike-moderne e beri poezine e Camajt mjaft eliptike (qe dmth te kete pak fjale por shume nenkuptime) me kapercime te befa imazhesh e idesh, i dha trajten e nje kolazhi poetic.
H-     Poezia e Camajt eshte mjaft e kursyer, maksimalisht estetike, shpesh deri ne kufijte e aforizmave poetike
I-        Poezia e Camaj ka fjalor poetic teper te perzgjedhur. Cdo fjale ka vend te pandryshueshem. Vargu pergjithesisht eshte i lire, ka ritem e muzikalitet te brendshem qe krijohet nga:
-          Asonancat (thyerja e vargjeve, shpesh asimetrike, cezura te papritura), sidomos nga stili i nje rrefimi te qete e te distancuar.
J-       Poezia e Camaj eshte shkruar ne variantin e gegerishtes letrare. Nga faza e dyte deri ne fund, poezia e Camaj qe meditative, me disa rrafshe emocionale e kuptimore, me shume kumte poetike brenda teksteve pergjithesisht te shkurter.
Ne te gjitha poezite e mi aka principe metrike (te fshehta) qe nuk e prishin ritmin e rradhitjen e gjuhes” do te shpjegohej Camaj per poezine e tij. Por, do te shtonim qe poeti ruan ritmin e radhitjen e natyrshme te gjuhes, por jot e botes.
Te gjitha poemat e M. Camaj kane si karakteristike fragmentaren, Ne menyre me te qarte kjo gje manifestohet ne poemat e shkurtra. Poezia “Gjarpijt e zez” ndertohet me disa efekte te qarta grafike bardhe e zi, por qe mund te sugjerojne dhe me shume ngjyra. Ne projektin poetic te Camajt hidhet drite verbuese: e jeta e tyne asht e bardhe,/e bardhe nen diell,/ e jeta e bardhe e bardhe,/ nen diell e bardhe, e bardhe. Vetem ne pese vargje mbiemri “i bardhe” perdoret 7 here, emri “diell” dy here- insistimi i poetit eshte sugjestiv, gjuha nuk eshte me komunikim porn je gjenerator gjendjeje, posacerisht drite, e ngjashme me pikturen moderne.
Lexo me shume...

ESE: Analize e nje pikture te Van Gog


Vincent Van Gogh – Luledielli

Ka shume vepra arti qe shetisin neper te gjitha galerite e botes, dhe jane bere sinonime te vete emrit te artistit apo teknikes. Pikturat e shumta te lulediellit te van Gogh jane nje nga ky shembull. Sapo dikush e sheh kete ben nje lidhje te menjehershme ne mendje ndermjet emrit te artistit dhe piktures, por gjithashtu dhe ndermjet artistit dhe influences se tij ne zhvillimin e artit nepermjet ketyre pikturave. Ne momentin qe dikush sheh keto piktura fillon dhe ve re aspekte qe duket sikur rrjedhin nga nje veper tek tjetra . Ngjyrat jane vibrante dhe shprehin emocione ne menyren me tipike te lidhura me jeten e luleve te diellit: nga ngjyra te verdha te shnderritshme qe shprehin lulezimin e plote e deri tek kafe te thata qe shprehin rrudhjen dhe vdekjen; prezantohen te gjitha fazat e endura ndermjet ketyre te kundertash polare. Ndoshja kjo teknike eshte arsyeja se pse njerezit terhiqen nga kjo picture; ndjesia e permbushjes qe ndodh nga te paret e cdo sprektri te jetes dhe avash avash e me thelle te kuptuarit se si te gjitha qeniet e gjalla jane te lidhura me njera tjetren.
Ekzistojne disa vepra te kesaj serie pikturash (secila nga to eshte lehtesisht e identifikueshme qe mban firmen e Van Gogut) neper te cikat ka vetem disa detaje te vogla qe i dallojne. Ne menyre te pergjithshme paraqitja kryesore e piktures, se bashku me pozicionimin e vete luleve te diellit mbetet e njejte. Me poshte mund te shohim zonat e vecanta te ndryshimeve neper piktura te ndryshme.



  Ne te majte mund te shohim dy piktura luledielli te nje serieme te njejtin emer; megjithate keto dy vepra kane disa ndryshime teper te vogla.
1.    Ka ndryshime ne strukturen e petaleve te disa nga luleve. Tek numri 1 mund te shohim se si  vepra e dyte eshte me e mbushur ne detajin perkates.
2.    “Syri” ne qender te lules ka ngjyra te ndryshme. Ne te paren ka me teper nje ngjyre jeshile ne te verdhe, ndersa ne te dyten te zeze te theksuar.
3.    E njejta gje ndodh dhe me piken 3, ku ngjyrat e perdorura jane te ndryshme.
Megjithese pikturat e luleve te diellit te Van Gogut jane shume te ngjashme ne shume aspekte, secila qendron vecmas sin je veper unike arti. Van Gogu filloi te pikturonte luledielli pasi u largua nga Hollanda dhe u vendos ne France ne kerkim te krijimit ten je komuniteti artistik. Pikturat e par ate series u krijuan per te dekoruar dhomen e gjumit te mikut te tij, Pol Ganguin. Shumica e tyre u pikturuan ne Arles, France rreth viteve 1888-1889.
Lexo me shume...

Analizë e veprës "Sikur të isha djalë"



Romani "Sikur të isha djalë" ishte një jehonë e kësaj lëvizjeje shoqërore dhe një nga veprat ku ajo u pasqyrua më gjerë e në mënyrë të drejtpërdrejtë.
Romani ka formën e një ditari, të mbajtur nga personazhi kryesor i tij, vajza e re, Dija. Nëpërmjet shënimeve të saj lexuesi njihet me jetën e përditshme të një familjeje të zakonshme qytetare shqiptare, ku ndihet edhe prapambetja e theksuar shoqërore, edhe pozita e mjeruar e gruas në familje, e cila duhet të bëjë një jetë të mbyllur brenda mureve të shtëpisë e sipas ligjeve patriarkale. Bota shpirtërore, ndjenjat dhe dëshirat e saj duhet të ndrydhen e të shuhen, ndryshe shfaqja e tyre shkakton skandal në familje dhe në shoqëri. Për sa kohë jeton në familjen e saj, duhet të vendosë për gjithçka babai, e kur të martohet, të vendosë burri. Kështu, ajo është një skllave, që duhet të lindë fëmijë të cilët do të bëhen përsëri viktimë e këtyre ligjeve të egra sunduese në shoqërinë shqiptare të viteve `30. Dija, ashtu si qindra e mijëra vajza, vuan nga këto ligje të egra, që nuk pyesin për ndjenjat, për dashurinë e për dinjitetin e saj. Por në dallim nga ato, ajo nuk do të nënshtrohet, nuk do të mbysë gjithçka që për të është e shenjtë dhe nis të kundërvihet. Kundërvënia ndaj rregullave e ligjeve patriarkale fillon që me dëshirën e saj për të vajtur në shkollë, me përpjekje për të zgjeruar kulturën nëpërmjet librave, me protestën për të mos u mbuluar me ferexhe etj. Dashuria për Shpendin, të cilin e njohu rastësisht te shoqja e saj, megjithëse duket sikur ia zbukuron e ia pasuron jetën e mjerë prej jetimeje e prej vajz e të mbuluar me ferexhe, kthehet në një tragjedi për të. Nga njëra anë dashuria e saj bëhet tepër dramatike për shkak të fanatizmit të egër, izolimit brenda mureve të shtëpisë, nga ana tjetër , mungesa e ndonjë shprese se mund të bashkohej ndonjëherë me Shpendin në kushtet kur për gjithçka duhet të vendoste i ati, i cili as që mendon se vajza mund dhe duhet të ketë ndjenjat dhe dëshirat e saj që duhen nderuar. Vendimi i tij për ta martuar Dijen me një burrë të moshuar, sepse është tregtar i pasur, e shkatërron përfundimisht jetën e saj.
Gjithnjë e hajthme, e dobët, e trishtuar, e zhytur në mendime të zymta e munduar nga pamundësia për t`u takuar me të dashurin e saj Shpendin, dhe me parandjenja se gjithçka do të përfundonte keq, e fyer vazhdimisht nga njerka e saj, e fyer nga i ati, e papërfillur dhe e përbuzur nga shoqëria, ajo sëmuret rëndë nga tuberkulozi dhe vdes, pak kohë pasi e kanë martuar me përdhunë. Edhe përpjekjet e disa njerëzve me pikëpamje përparimtare të fisit të saj, edhe përpjekjet e Shpendit për ta rrëmbyer e për të kur nga Shqipëria dështojnë. Fati i çdo vajze ishte përcaktuar; nënshtrimi dhe bindja ndaj ligjeve patriarkale, mbytja e dëshirave dhe e dashurisë, ndryshe e priste turpërimi dhe asgjësimi fizik. Por kjo kundërvënie tragjike e humbet, deri diku, forcën e saj për shkak të disa dobësive artistike të romanit siç janë p.sh. mendimet e zgjatura, arsyetimet moralizuese; që janë dhënë nga pozita sentimentale e jo realiste, të cilat shpesh zëvendësojnë veprimin konkret të personazheve me ankime, psherëtima etj. Megjithatë vepra, sidomos në kohën kur doli, e tronditi opinionin publik dhe pati një jehonë të madhe te lexuesi shqiptar, pasi heroina e tij tregohet e vendosur në luftën e vet kundër botës së vjetër, kundër normave etiko-morale të saj, pavarësisht se nuk arrin dot dhe s`kishte se si, në mënyrë individuale, të gjentë një rrugëzgjidhje për një problem aq të rëndësishëm shoqëror. "Duhet të luftojmë në daçim të rrojmë si njerëz" - shkruan ajo në ditarin e sa j. Por dihet që kundërvënia individuale ndaj shoqërisë është gjithmonë dramatike ose tragjike. Asnjë mjet, asnjë motiv që sjell autori në vepër, nuk e shpëton dot. As largimi nga vendi. Kritika ka pohuar disa herë që autori nuk arrin të sjellë një zgjidhje të drejtë me arratisjen e Dijes dhe Shpendit jashtë vendit. Po, në të vërtetë, ky nuk është një gjykim i saktë. Autori pikërisht duke sjellë dështimin e kësaj përpjekjeje, i tregon lexuesit se s`mund kurrsesi që kjo të jetë zgjidhja. Ky motiv është ndoshta nga më realistët në roman. Jo ikja nga e keqja, po përplasja e lufta me të mund të sjellin ndryshime në ligjet dhe opinionin e egër e të prapambetur shoqëror.
Dija është personazhi më i realizuar në roman, me një botë të bukur shpirtërore, me një psikologji të qartë dhe natyrë tërheqëse. Ajo i kundërvihet krejtësisht mjedisit ku u rrit dhe demaskon gjithë mënyrën e organizimit të jetës familjare e shoqërore shqiptare.
Personazhet e tjera si Shpendi, Irena, babai, njerka etj., janë më tepër skicime.
Proza e Stërmillit ka tiparet e një proze sentimentale me meditime të shumta e përshkrime të imta të vuajtjeve e të dashurisë, po edhe me shprehje moralizuese e deklarime retorike, të cilat i japin asaj ngjyra pak artificiale dhe mangësi në zbërthimin psikologjik të personazheve. Megjithatë, aty ka mjaft ndjenjë e dhembje të sinqertë, gjë që e tërheq lexuesin. Këto tipare lidhen, në radhë të parë me natyrën artistike të Stërmillit si shkrimtar sentimental. Po, duke qenë se ato ndihen edhe në disa prozatorë të tjerë të viteve `20-`30 si Postoli, Grameno, deri diku edhe te Spase etj., mund të themi se janë edhe tipare të prozës sonë ende të dobët, e cila në këtë kohë megjithëse përpiqet të trajtojë probleme shoqërore të rë ndësishme të realitetit shqiptar, mbeti sentimentale.

Lexo me shume...

Ese letrare : Libri, miku yne me i mire

Ese letrare : Libri, miku yne me i mire

Besoj se te gjitheve na ka qelluar te kemi lexuar ndonje liber aq perfshires saqe s'e kemi kuptuar as si ka kaluar koha, as qe jemi vetem ne dhome. Personazhet na duken si miq te vjeter, vuajme me to, qajme per to apo dhe lutemi per to. Nga e ka valle origjinen kjo lidhje e vecante  e njeriut me librat?  A kane librat nje force te tille sugjestionuese qe na prek ndergjegjen, apo akoma me thelle, nenndergjegjen tone? De se fundmi, a ia vlen te perfshihemi ne kete bote te trilluar ?

Sa slogane jane perdorur ne vite per te bindur njerezit te lexojne, te kuptojne bukurine e fjales, forcen e saj dhe aftesine per te ndryshuar mendimet dhe njenjat tona! Librat jane dhe thesar, dhe burg. Nuk eshte e habitshme te perfshishesh aq shume ne nje histori, sa te nxjerresh perfundime dhe parime per jeten tende. Mund te lexosh Hamletin, dhe te vendosesh qe do te kerkosh drejtesine dhe te verteten. Mund te lexosh Migjenin dhe te kerkosh te thyesh tabu!
Dhe pse pa jete, ato shpesh transmetojne shume me teper se nje bisede mes miqsh, sepse librat permbajne mendimet me te zgjuara e me te vlefshme te kohes, ato te cilat nuk i kane lene t'i marre era. Kjo i ben librat te kene nje force motivueve dhe sugjestionuese te konsiderueshme. Bota e librit eshte aq e pasur saqe ti ndiehesh gjithnje inferior, i perulur ndaj rrjedhes se tij, i paafte te nderhysh apo te ndryshosh ate c'ka libri thote, pra eshte si te kesh nje shok qe eshte gjithnje me i mire se ty, nga  cili ti meson pa krijuar komplekse te marredhenieve njerezore.
Libri permban art, dhe arti na ushqen shpirtin. Liria dhe gjendja e shkrimtarit transmetohet ne nje menyre fare te natyrshme. Ti ndiehesh i perfshire ne nje situate sa intelektuale dhe familjare. Ky mik, libri, te jep pergjigje pa i bere ti pyetje, te jep ndihme pa ia kerkuar ti, pra libri eshte i shkruar dhe i projektuar per njerezit. Vete natyra njerezore ka nevoje per nje bote te dyte, qe ta perfshije dhe ta largoje ndonjehere nga ajo realja, si te jete nje kure apo nje mekanizem i pavullnetshem mbrojtes. 
A eshte leximi nje nevoje baze jetesore? Ndoshta jo, por sigurisht qe eshte nje nevoje. Eshte nje nevoje, jo vetem sepse na pelqen te lexojme, por edhe sepse leximi na edukon, dhe ndikon ne sjelljen dhe kulturen tone. Nuk mund te jemi te pacenueshem nga kulturat qe na rrethojne, do te influencohemi nga ato edhe ne menyre te pavullnetshme Ceshtja eshte qe kjo influence te te jete pozitive dhe te na sherbeje per mire dhe kjo arrihet vetem nepermjet informimit dhe leximit , ndaj duhet te mbajme gjithnje ne liber ne cante.
Lexo me shume...

STUDIM: "Demokracia dhe Zhvillimi"

DEMOKRACIA DHE ZHVILLIMI

Indeksi

1. Hyrje
2. Vjen më parë demokracia apo zhvillimi?
3. Demokracia si kusht për zhvillimin
3.1 Përballja
4. Përmbledhje
5. Bibliografia

HyrjeNë këtë temë do paraqes dy ide shumë të lakuara në periudhën në të cilën jetojmë. A është demokracia ajo që gjeneron zhvillim ekonomik për një vend apo ndodh e kundërta? Të diskutosh rreth tyre është bërë dicka mjaft e rëndësishme dhe është në vështrimin e mjaft autorëve si në lëmin politik si dhe të atyre në fushën ekonomike. Në një sistem botëror gjithnjë e më të globalizuar, ku kryefjala është arsimimi dhe zhvillimi teknologjik, është mjaft e rëndësishme të kuptosh se kush është lidhja që ekziston midis demokracisë dhe zhvillimit ekonomik. Si këto dy faktorë ndikojnë në procesin e konkurencës së kapitalit njerëzor, ekonomik dhe inovacionit teknologjik.
Me anë të kësaj pune jam përpjekur të jap një vështrim të përgjithshëm dhe modest rreth kësaj teme të gjërë.

Vjen më parë demokracia apo zhvillimi?

Argumenti se demokracia është fryt i pjekur i zhvillimit ekonomik – e njohur si teoria e modernizimit – ka qënë hedhur nga Lipset që në 1959 dhe më pas i është nënshtruar verifikimit empirik nga Barro 1999, Glaeser 2004, Dijankov 2003. 
Ideja në të cilën bazohet kjo rrymë është e dyfishtë. 
Vetëm në vendet ku shtetasit e të cilëve kanë arritur tashmë një nivel të caktuar të arsimit do të jenë në gjendje për të zgjedhur, një udhëheqës demokratik të aftë për të qeverisur. Kjo është një tezë e parashikuar nga John Deëey në fillim të shekullit të njëzetë. Ai kishte vërejtur se nivelet e larta të arsimit janë një parakusht i demokracisë sepse ndihmojnë qytetarët në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të tyre me mjete paqësore duke përdorur negociatat dhe duke vlerësuar të drejtën e votës. 

Ideja tjetër është se vetëm në vendet ku prosperiteti ekonomik është arritur nga shumica e qytetarëve votimi universal nuk lejon që parlamenti të aprovoj politika të gabuara rishpërndarëse, të cilat mund të rrezikojnë në të ardhmen rritjen ekonomike të një vendi. Ndërsa në vendet ku përqindja e atyre që jetojnë në varfëri është e lartë, demokracia rrezikon të jetë e rrezikshme, sepse të varfrit do të votonin në masë për politika dhe programe zhvillimi (ëelfare) të cilat do t’i ndihmonin në përmisimin e kushteve të jetesës.

Kjo linjë mendimi gjen zbatim në rastet e Koresë, Tajvanit dhe të Kinës vende të cilat kanë deklaruar se mund të mbështeten vetëm në burimet kombëtare për të zhvilluar vendin. Korea e Jugut dhe Tajvani kanë patur një zhvillim të vrullshëm të bazuar në politika në favor të kapitalit fizik dhe njerëzor por që në thelb mbeten politika diktatoriale. Ndërsa rasti i Kinës është më i ndryshëm pasi Kina ka nisur një periudhë tranzicioni drejt demokracisë. Megjithatë ky tranzicion i nisur nga Deng mbetet vetëm në fazën e hapjes së tregut por qëndron larg parimeve themeltare të demokracisë. Në mënyrë të drejtpërdrejt kjo gjë varet nga niveli arsimor tëpër i ulët i Kinës. Në këtë vend dhe pse propagandohet e drejta e arsimimit dhe barazisë gjinore realiteti është krejt tjetër. Ka një disnivel të theksuar midis qyteteve dhe fshatrave. Numri i atyre që studiojnë në qytete është gjithmonë në rritje por në fshatra numri i familjeve që dërgojnë fëmijët në shkolla është tëpër i ulët. Më të diskrirminuarat janë vajzat kjo për arsye të mentalitetit vendas që e konsideron cdo shpenzim për të bijat e tyre të pavlerë. Gjithë kjo situatë krijohet si pasojë e nivelit ekonomik tepër të ulët, të ardhura për frymë të pa mjaftueshme për të përballuar arsimimin sidomos atë të lartë . 

Mendoj se i vetmi rast që konfirmon këtë tezë mbetet ai i Koresë. Deri në vitin 1946 dy Koretë ishin të ngjashme përsa i përket profilit etnik, kulturor, ekonomik dhe social . Më pas për një sërë motivesh gjeopolitike, pjesa jugore e vendit përqafoi kapitalizmin ndërsa veriu i vendit komunizmin. Për rreth tridhjetë vjet të dy vendet ishin nën diktaturë por me rezultate ekonomike thelbësisht të ndryshme. Situata ekonomike e këtyre vendeve ishte aq e ndryshme sa që Korea e Jugut në 1980 arriti të bëhej një vend demokratik me një rrogë për frymë prej 1589 dollare. Ndërsa Korea e Veriut, edhe sot e kësaj dite diktaturë, rregjistroi të ardhura për frymë prej 768 dollarë. Pabarazia midis këtyre vendeve vazhdon të jetë dhe më e madhe 

Demokracia si kusht për zhvillimin

Diametralisht e kundërt është teza e atyre që mbështesin idenë se demokracia është hapi i parë për të zhvilluar më pas vendin ekonomikisht. Rëndësia për t’i vënë kufij pushtetit ekonomik të pranuar dhe nga qeverisja e një vendi gjen shprehje në autorë si Buchanan e Tulock 1962 dhe North 1990. Kjo ide përkrahet dhe nga autorë më kontemporan si Hall dhe Jones 1999, dhe më së fundmi nga Daron Acemoglu . Këta autorë kanë publikuar një sërë kërkimesh, të bazuara në fakte empirike, të cilat mbrojnë idenë që institucionet demokratike gjenerojnë zhvillim.
Ideja e parë mbi të cilën bazohen këto kërkime është ajo që e shikon demokracinë si një mekanizëm që krijon dhe shpërndan informacion. Kjo do të thotë që të lejoj qytetarët të shprehin mendimet e tyre në mënyrë të vazhdueshme në lidhje me efikasitetin e politikave dhe ndërhyrjeve që qeveritë bëjnë. Kjo gjë do ishte mjaft e favorshme dhe për politikanët të cilët do e përdornin si një feed-back.

Arsyeja e dytë pse një vend përfiton nga institucione demokratike është që këto institucione arrijnë të mbledhin kapital social, faktor thelbësor për zhvillimin e një vendi. Të arrish në këtë nivel demokracie është e nevojshme të kesh një popullsi shumë mirë të arsimuar, e cila është e aftë të ingranoj interesin publik dhe të veproj njëkohësisht me të. Mbetet detyra e një demokracie të shëndoshë të inkurajoj pjesmarrjen e popullsisë së saj në shoqërinë civile dhe debatin publik. Sipas këtyre autorëve kjo arrihet me anë të investimeve publike të vazhdueshme, që mbajnë të ndezur aparatin motivues të qytetarve . Duke bërë këtë gjë zhvillimi ekonomik i një vendi është gjithmonë në l&e uml;vizje.
Në përmbledhje të kësaj ideje mund të thuhet se demokracia shërben në pakësimin e disniveleve ekonomike e shoqërore brenda një vendi, gjë që ul dhe shkallën e pasigurisë ekonomike. Një ekonomi tregu për të funksionuar ka nevoj për siguri. Vetë nocioni i racionalitetit ekonomik bazohet tek siguria, në ekonomi një subjekt shumë i pasigurtë është i paaftë të marr vendime ekonomike pasi për të bërë këtë ka nevoj të ketë një prespektivë. Zemra e dinamikës kapitaliste është “ kreativiteti shkatërrues” sipas Schumpeter. Kjo gjë sjell dhe shumë pasiguri. Kjo është arsyeja pse realizimi i ëelfare state shikohet si një krijim që i ka lejuar sistemit ekonomik të jetë shumë konkurues gjë që në thelb sjell pasi guri. 

Në fakt vendet e Europës së Veriut që sot për sot kanë sisteme ekonomike të bazuara në një konkurencë tepër të fortë, janë dhe vendet që shpenzojnë më shumë për të përmbushur nevojat personale. Investimet në shërbime sociale krijojnë premisat për zhvillimin e institucioneve të afta për të përballuar konfliktet sociale dhe favorizojnë sipërmarrjen e lirë edhe pse është më shumë e prirur drejt riskut. Megjithatë e gjithë kjo rrit produktivitetin e përgjithshëm të sistemit.

Përballja

Cila nga tezat e lartë shpjeguara është më bindësja? Kjo është një pyetje që e ka shumë të vështirë përgjigjen. Arsyeja është që kërkimet ekonomike bazohen vetëm në studimin e realitet ekonomik vetëm të një vendi dhe e kanë të vështirë të gjejnë një emërues të përbashkët ekonomik që të bëjnë krahasime midis shteteve. Kjo gjë anashkalon ekzistencën e lidhjeve shkakësore . Për këtë arsye sic shpjegon dhe Acemoglu është e nevojshme të merren parasysh ndryshimet ndërmjet vendeve. Duke marrë parasysh këtë studiuesit janë përpjekur t’i japin përgjigje pyetjeve si: Nëse Kolumbia do pasurohej më shumë a do mund të bëhej më demokratike se SHBA?
Sipas Acemoglu është kjo metoda që duhet të ndjekin autorët e modernitetit , gjë që nuk e bëjnë. Nëse merren parasysh ndryshimet që ekzistojnë ndërmjet shteteve apo dhe brenda një shteti arrihet në konkluzionin që mund të kalohet nga demokrcia në zhvillimin ekonomik dhe jo e kundërta.
Kjo nuk do të thotë që pas 50 apo 100 vjetësh, arsimimi dhe të ardhurat për frymë të mos jenë vendimtare për demokracinë .

Historia ekonomike na mëson që një krizë e gjatë ekonomike prodhon një demokraci dhe shumë të rralla janë rastet kur një zhvillim i madh ekonomik sjell kapërcimin e diktaturës. Përballë situatave të një depresioni të tejzgjatur ekonomik është shumë e lehtë për një diktaturë të rrëzohet – sic është rasti i vendeve të Evropës Lindore ku bën pjesë dhe Shqipëria.

Sipas Acemoglu në shoqëritë jo demokratike, ku pushteti politik është në duart e një partie të vetme ndodh që kontrolluesit e pushtetit ekonomik të mbajnë një nivel të ulët taksash, gjithashtu krijojnë dhe barriera në hapjen e tregut vendas drejt ekonomisë së tregut kjo për të ruajtur pushtetin e tyre të pacënuar. Në shoqëritë demokratike ndodh e kundërta: pushteti politik bën që dhe shtresat në nevojë të përfitojnë nga një sistem taksash rishpërndarëse. Gjithashtu prodhuesit ekzistues në treg nuk arrijnë të vendosin barriera që ndalojnë futjen në treg të prodhuesve potencial.
Në fazat e para të krijimit sistemet diktatoriale shënojnë nivele të larta të rritjes ekonomike kjo sepse gjenerata e parë e sipërmarrësve dhe prodhuesve nuk kanë nevojë për konkurencë e mbi të gjitha konkurencë teknologjike për të pasur një performancë të lartë ekonomike.
Por kjo gjë nuk është e vlefshme kur flitet për një kohë afat gjatë, kur ndryshimet teknologjike ecin me ritme mjaft të larta. Në raste të tilla kosto për të përballuar izolimin e tregut të brendshëm është shumë më e lartë se ajo që vjen nga liberalizimi. Të mos lejosh mekanizmin e konkurencës të funksionojë do të thotë të pregatitesh për krizë dhe për rrënim të sistemit politik. Për këtë arsye rruga e demokracisë është ajo më e sigurta për zhvillimin ekonomik në një periudhë afatgjatë.

Përmbledhje

Nëse marrim si të mirëqen faktin që demokracitë liberale respektojnë të drejtat themeltare të njeriut nuk është e pranueshme ideja e atyre që mendojnë se fillimisht duhet aktivizuar leva e zhvillimit ekonomik për të arritur tek demokracia. Kjo sepse nuk mund të sakrifikohen të drejtat e gjeneratës aktuale në mënyrë që të gëzojnë gjeneratat që do të vijnë.
Këta autorë shpalosin një mesazh mjaft të rëndësishëm sipas të cilit demokracia është një produkt mjaft delikat dhe për pasoj duhet të kujdesemi ta ruajmë atë.
Konkluzioni në të cilin arrij është i dyfishtë. Në rradhë të parë demokracia nuk mund të mbrohet vetëm nga një sistem shumë partiak por duhet të jetë e gjithë shoqëria civile ajo që duhet të marr rolin e vigjiluesit të demokracisë në vend.
Në rradhë të dytë është e nevojshme që principi i demokracisë të shtrihet dhe në sferën ekonomike. Demokracia e shtrirë vetëm në sferën politike është e prirur të mos zgjasë shumë ose të mos jap maksimumin e saj. Në këtë sens është i rëndësishëm pluraliteti i formave të sipërmarrjes së lirë, organizimi i tregjeve të kapitaleve, zhvillimi i sistemit bankar, respektimi i të drejtave të pronësisë e kështu me rradhë. Duhet të ndërhyet në të gjitha këto fusha nëse duam të kemi një demokraci të shëndoshë dhe vitale.

Biografia

• Jerome S. Bruner, Verso una teoria dell’istruzione, fq. 67-68, Armando Editore, Roma, 1999.
http://www.de.unito.it/web/member/segreteria/WP/2011/13_WP_Saccone.pdf
• Michael Alvarez, José Antonio Cheibub, Fernando Limongi, Adam Przeworski, Democracy and Development, CUP, Cambridge 2000, 
http://nd.edu/~mcoppedg/QPA/PrzEtAl.pdf
• Robert J. Barro, Determinants of Democracy, “Journal of Political Economy”, n. 107, 1999, pp.158-18
• J. Schumpeter, Capitalismo, Socialismo e Democrazia, Etas Libri, Milano, 2001.
• Daron Acemoglu, Simon Johnson, James A. Robinson, Pierre Yared, From Education to Democracy, NBER, 11-204, Mars 2005.
Robert Hall, Charles I. Jones, Why Do Some Countries Produce so much more Output per Worker than Others, Quarterly Journal of Economics, CXIV, 1999.
Lexo me shume...
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...